การนำ AI ทางกฎหมายมาใช้ในสำนักงานกฎหมายไทย: ทำไมต้องตอนนี้ และต้องระวังอะไรบ้าง

ทำไมต้องเป็นตอนนี้

ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา เครื่องมือปัญญาประดิษฐ์ (AI) ได้พัฒนาจากของเล่นทดลองไปสู่เครื่องมือที่ทนายความหลายคนเริ่มใช้ในงานประจำวันจริง ไม่ว่าจะเป็นการร่างเอกสารเบื้องต้น การสรุปคำพิพากษาหรือสัญญาที่มีความยาวมาก หรือการช่วยค้นหาประเด็นข้อกฎหมาย สำหรับสำนักงานกฎหมายในประเทศไทย ความสนใจนี้มาพร้อมกับแรงกดดันที่คุ้นเคย นั่นคือปริมาณงานที่เพิ่มขึ้น ความคาดหวังของลูกความที่อยากได้คำตอบเร็วขึ้น และการแข่งขันด้านต้นทุน คำถามจึงไม่ใช่ว่า "ควรสนใจ AI หรือไม่" อีกต่อไป แต่เป็น "จะนำมาใช้อย่างไรให้ปลอดภัยและรับผิดชอบต่อวิชาชีพ"

บทความนี้ตั้งใจให้เป็นข้อมูลเชิงปฏิบัติมากกว่าการโฆษณา เป้าหมายคือช่วยให้ทนายความและผู้บริหารสำนักงานเข้าใจทั้งโอกาสและความเสี่ยง เพื่อให้ตัดสินใจบนพื้นฐานของความเข้าใจที่แท้จริง ไม่ใช่กระแสตลาด

สิ่งที่ AI ทำได้ดี และสิ่งที่ยังทำไม่ได้

โมเดลภาษาขนาดใหญ่ทำงานได้ดีเป็นพิเศษกับงานที่เป็นการเรียบเรียงและสรุปข้อความ เช่น การย่อเอกสารหลายร้อยหน้าให้เหลือประเด็นสำคัญ การเปรียบเทียบร่างสัญญาหลายฉบับ หรือการช่วยปรับสำนวนให้กระชับขึ้น งานเหล่านี้ช่วยลดเวลาที่ใช้ไปกับงานซ้ำซ้อนได้อย่างมีนัยสำคัญ

อย่างไรก็ตาม สิ่งสำคัญที่ต้องเข้าใจคือ AI ประเภทนี้ไม่ได้ "รู้" กฎหมายในแบบที่ทนายความรู้ มันทำนายข้อความที่น่าจะตามมาจากรูปแบบที่เคยเห็น ไม่ใช่การให้เหตุผลทางกฎหมายที่ตรวจสอบกับตัวบทหรือคำพิพากษาจริงเสมอไป ความแตกต่างนี้คือรากของความเสี่ยงหลายอย่างที่จะกล่าวถึงต่อไป

ปัญหาการกุข้อมูล (Hallucination)

ความเสี่ยงที่ถูกพูดถึงมากที่สุดคือการที่ AI "กุ" ข้อมูลขึ้นมาอย่างมั่นใจ เช่น อ้างถึงคำพิพากษาที่ไม่มีอยู่จริง ระบุเลขมาตราผิด หรือสรุปหลักกฎหมายที่ฟังดูสมเหตุสมผลแต่คลาดเคลื่อน ในต่างประเทศมีกรณีที่ทนายความยื่นเอกสารต่อศาลโดยอ้างคดีที่ AI สร้างขึ้นมาเอง และต้องรับผลกระทบทางวิชาชีพตามมา

สำหรับบริบทไทย ความเสี่ยงนี้ยิ่งต้องระวัง เพราะข้อมูลกฎหมายไทยที่เป็นภาษาไทยมีอยู่ในชุดข้อมูลฝึกของโมเดลทั่วไปน้อยกว่ากฎหมายของประเทศที่ใช้ภาษาอังกฤษ ผลลัพธ์จึงอาจดูคล่องแคล่วแต่มีความถูกต้องต่ำกว่าที่คาด ทนายความจึงไม่ควรถือว่าคำตอบของ AI เป็นข้อเท็จจริงที่พร้อมใช้งานทันที

การตรวจสอบการอ้างอิงเป็นหน้าที่ ไม่ใช่ทางเลือก

หลักปฏิบัติที่ปลอดภัยที่สุดคือ ทุกการอ้างอิงตัวบทกฎหมาย คำพิพากษา หรือข้อเท็จจริงที่ AI ให้มา ต้องถูกตรวจสอบย้อนกลับไปยังแหล่งที่มาที่เชื่อถือได้ก่อนนำไปใช้เสมอ AI ที่ดีควรช่วยให้กระบวนการนี้ง่ายขึ้น เช่น แสดงลิงก์หรืออ้างอิงแหล่งที่มาที่ตรวจสอบได้ ไม่ใช่เพียงให้คำตอบลอย ๆ

• ตรวจสอบว่าเลขคดีหรือมาตราที่อ้างมีอยู่จริงและตรงกับเนื้อหา
• อ่านแหล่งที่มาต้นทาง ไม่ใช่เชื่อบทสรุปของ AI เพียงอย่างเดียว
• ระวังเป็นพิเศษเมื่อ AI ตอบเรื่องที่เฉพาะเจาะจงมาก เพราะเป็นจุดที่มักกุข้อมูลได้บ่อย

ความลับของลูกความและการกำกับดูแลข้อมูล

ความลับของลูกความเป็นหัวใจของวิชาชีพทนายความ การนำข้อมูลคดีไปป้อนให้บริการ AI ภายนอกจึงต้องพิจารณาอย่างรอบคอบว่า ข้อมูลถูกส่งไปที่ใด ถูกเก็บไว้นานเท่าใด และจะถูกนำไปใช้ฝึกโมเดลต่อหรือไม่ ก่อนใช้เครื่องมือใด สำนักงานควรอ่านเงื่อนไขการใช้งานและนโยบายข้อมูลอย่างละเอียด และเมื่อจำเป็น ควรขอความยินยอมหรือแจ้งลูกความตามความเหมาะสม

บทความนี้จะไม่กล่าวอ้างว่าเครื่องมือใด "สอดคล้องตามกฎหมาย" โดยอัตโนมัติ เพราะการปฏิบัติตาม พ.ร.บ. คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (PDPA) และหน้าที่รักษาความลับขึ้นอยู่กับบริบทการใช้งานจริงของแต่ละสำนักงาน สิ่งที่แนะนำได้คือให้ตั้งคำถามที่ถูกต้อง และเลือกผู้ให้บริการที่ให้คำตอบเรื่องการจัดเก็บและการควบคุมข้อมูลได้อย่างชัดเจน

ทนายความต้องอยู่ในกระบวนการเสมอ

หลักการที่ควรยึดถือคือ AI เป็นผู้ช่วย ไม่ใช่ผู้ตัดสินใจ ทนายความยังคงเป็นผู้รับผิดชอบต่อผลงานที่ส่งถึงลูกความและศาล การทบทวนโดยมนุษย์ (attorney-in-the-loop) จึงไม่ใช่ขั้นตอนที่ข้ามได้ แต่เป็นส่วนหนึ่งของมาตรฐานวิชาชีพ วิธีที่ดีคือใช้ AI เพื่อทำร่างแรกหรือจุดเริ่มต้นของการคิด แล้วให้ทนายความเป็นผู้ตรวจ แก้ไข และรับรองความถูกต้องขั้นสุดท้าย

ทำไมพื้นที่ทำงานแบบยึดสำนวนคดีจึงดีกว่าแชตบอตติดเสริม

เครื่องมือ AI ทางกฎหมายในตลาดมักมาในสองรูปแบบ แบบแรกคือแชตบอตทั่วไปที่แยกออกจากงานจริง ผู้ใช้ต้องคัดลอกข้อความไปมาระหว่างหน้าต่าง ซึ่งนอกจากจะไม่สะดวกแล้ว ยังเพิ่มความเสี่ยงที่ข้อมูลลูกความจะกระจัดกระจายและควบคุมได้ยาก แบบที่สองคือพื้นที่ทำงานที่ยึดสำนวนคดี (matter-centric) เป็นศูนย์กลาง ซึ่งเอกสาร บันทึก และผลงานของ AI ทั้งหมดผูกกับคดีนั้นโดยตรง

ข้อดีของแนวทางยึดสำนวนคดีไม่ได้อยู่ที่ความสะดวกเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่บริบทและการควบคุม เมื่อ AI ทำงานภายในขอบเขตของคดีหนึ่ง คำตอบจะอ้างอิงเอกสารของคดีนั้นได้แม่นยำขึ้น ลดโอกาสการกุข้อมูล และทำให้ตรวจสอบย้อนกลับได้ง่าย อีกทั้งยังช่วยให้สำนักงานกำกับดูแลได้ว่าข้อมูลของคดีใดถูกใช้ที่ไหน ซึ่งสอดคล้องกับหน้าที่รักษาความลับมากกว่าการพิมพ์ข้อมูลลงแชตบอตทั่วไป

สรุป: เริ่มอย่างมีสติ

การนำ AI มาใช้ในงานกฎหมายไม่จำเป็นต้องเป็นการเดิมพันแบบสุดโต่ง สำนักงานสามารถเริ่มจากงานที่มีความเสี่ยงต่ำ เช่น การสรุปเอกสารภายใน กำหนดขั้นตอนการตรวจสอบการอ้างอิงให้ชัดเจน วางนโยบายเรื่องข้อมูลลูกความ และให้ทนายความเป็นผู้รับรองผลงานเสมอ เมื่อทำเช่นนี้ AI จะกลายเป็นเครื่องมือที่เพิ่มประสิทธิภาพอย่างแท้จริง โดยไม่ลดทอนมาตรฐานวิชาชีพที่ลูกความและศาลคาดหวังจากทนายความ